امروز   یکشنبه   مورخ   29/مهر/1397   ساعت 09:15
کانال تلگرام
صفحه اینستاگرام
کانال آپارات
سامانه DMIS
تالار گفتمان
سامانه RaroMIS
نقشه 1
نقشه 2
گروه : اخبار
تاریخ انتشار : 09/خرداد/1397
نویسنده : رضا صالح‌خیر
تعداد بازدید : 447
کد خبر : 2955
پاسخ مکانیزه به بحران

 

 رئیس سازمان امدادونجات در گفت‌وگو با «شهروند» از برنامه پاسخگویی هلال‌احمر می‌گوید

پاسخ مکانیزه به بحران

 برنامه، تجهیزات مناسب و نیروی انسانی آموزش‌دیده ملزومات یک عملیات موفق جهت پاسخگویی به سوانح است.

سُمیرا زمانی| «به‌رغم تعدد حوادث و سوانح و علی‌رغم همه تلاش‌ها، پیشرفت‌ها و تجربه‌ها هنوز هم نوعی نارسایی در انجام عملیات‌های گوناگون مشاهده می‌شود». این را مرتضی سلیمی، رئیس سازمان امدادونجات می‌گوید. او معتقد است یک پاسخ مناسب مستلزم وجود تجهیزات و منابع مطلوب، نیروهای ماهر و آموزش‌دیده و صدالبته برنامه مناسب است. این سه مقوله در ارتباط با هم و مکمل یکدیگر جهت ارایه پاسخی مناسب به مدیریت حوادث‌اند. سلیمی در گفت‌وگو با «شهروند»، برنامه پاسخگویی جمعیت هلال‌احمر را تشریح کرده و از ضرورت‌های آن گفته؛ آن‌چه در ادامه می‌آید، شرح این گفت‌وگوست.

در روزهای اخیر خبری مبنی بر تهیه برنامه پاسخگویی جمعیت هلال‌احمر منتشر شد، لطفا درخصوص این برنامه توضیحاتی ارایه دهید.

قبل از ورود به بحث درباره برنامه پاسخگویی جمعیت لازم می‌دانم درخصوص پیش‌زمینه‌های تدوین و ابلاغ این برنامه صحبت کنم. تقریبا همه مردم و مسئولان بر سر این نکته که در کشوری خطرپذیر زندگی می‌کنیم، متفق‌القولیم. اما نکته مهم این است که به‌رغم تعدد حوادث و سوانح و علی‌رغم همه تلاش‌ها، پیشرفت‌ها و تجربه‌ها هنوز هم نوعی نارسایی در انجام عملیات‌های گوناگون مشاهده می‌شود. از ابتدای حضورم در سازمان امدادونجات با بهره‌گیری از خرد جمعی به دنبال این موضوع بودم که چگونه می‌توان یک عملیات موفق در پاسخگویی به سوانح داشت. سازمان امدادونجات حسب وظیفه ذاتی خود؛ به آمادگی موثر و پاسخگویی مطلوب تمرکز کرده است. براساس برنامه راهبردی و رهنمودهای رئیس و دبیرکل جمعیت هلال‌احمر؛ تمرکز بر بحث‌های پیشگیرانه و کاهش خطر و تاب‌آوري در دستور کار قرار داده شده است و متولی یا همکار بخش‌هایی از آن نیز سازمان امدادونجات خواهد بود. در حوزه امدادونجات به‌طور معمول با دو رویکرد مواجهیم، رویکرد اول و روتین، پاسخگویی به حوادث است. یعنی رویدادی خسارت‌بار در وسعتی کم و شاید نقطه‌ای اتفاق می‌افتد و تیم‌های محلی و شعب ما قادر به پاسخگویی هستند. اما رویکرد دوم؛ زمانی ا‌ست که سطح خسارات و زیان‌های سانحه یا بلا، بالاتر از حد معمول بوده و در پهنه‌ گسترده رخ می‌دهد و طبیعتا در این شرایط احتیاج به بکارگیری ازتمامی ظرفیت‌ها و انجام هماهنگی‌ها برای پاسخگویی مناسب به ابعاد مختلف این سانحه است.

اما یک پاسخ مناسب مستلزم وجود تجهیزات و منابع مطلوب، نیروهای ماهر و آموزش‌دیده و صدالبته برنامه مناسب است. این سه مقوله در ارتباط با هم و مکمل یکدیگر جهت ارایه پاسخی مناسب به مدیریت حوادث هستند. در حوزه تجهیزات و آموزش و تمرین و ممارست اقدامات موثری انجام دادیم که در جای خود بسیار مفصل بوده و در مباحث آتی توضیح خواهم داد، اما با توجه به سوال جنابعالی در این بخش به مقوله «برنامه» می‌پردازم. در حوزه امدادونجات و در گام نخست، نیازسنجی اولیه را انجام دادیم و به این نتیجه رسیدیم که دستورالعمل‌ها، راهنماها و فرآیندهای عملیاتی متعددی مورد نیاز است. البته در سنوات گذشته نیز تلاش‌های زیادی درخصوص تدوین آنها انجام شده بود، اما حلقه‌ای مفقوده در ارتباط موثر اجرای آنها وجود داشت. همچنین آیین‌نامه امدادونجات نیز موجود بود که نزدیک به ١٦‌سال از تدوین آن می‌گذشت. حال در بخش «برنامه» نیاز بود ما تصمیمی حیاتی اتخاذ کنیم و به روند موجود ادامه داده و تمرکز بر برنامه تکنیکی و تاکتیکی کنیم و در حقیقت طرحی نو دراندازیم، یعنی از سطح استراتژیک به سطح تاکتیک و تکنیک برویم.

به هرحال ادامه تدوین برنامه‌ها در سطح تکنیکی بازده سریع‌تری داشت اما همچنان سردرگمی چشم‌اندازی مانع از اجرای برنامه موفق می‌شد و منابع و زمان بیشتری نیاز داشت که با توجه به اهمیت موضوع به این نتیجه رسیدیم که از اسناد بالادستی به پایین‌دستی حرکت کنیم. با این تفاوت که این‌بار برخلاف برخی رویه‌های رایج که یک گروه بیرونی برنامه‌های راهبردی سازمان‌ها را تدوین می‌کنند؛ توانستیم با حمایت رئیس و دبیرکل تدوین این برنامه‌های راهبردی را با استفاده از توان داخلی و استفاده از افراد آگاه به تاکتیک‌ها و تکنیک‌های عملیاتی انجام دهیم. آیین‌نامه امدادونجات پس از جمع‌آوری قوانین کشور درخصوص امدادونجات بازنگری و پس از آن براساس شرح وظایف فاز پاسخگویی، برنامه پاسخگویی جمعیت تدوین شد.

مباحثي را مطرح کردید كه باعث شد مسير سوال‌ها كمي تغيير كند، ابتدا برمي‌گردم به اين موضوع كه آیین‌نامه امدادونجات كه گفتید چگونه تدوين شد و قرار است اين آيين‌نامه چه كاري در حوزه امدادونجات انجام دهد؟

 

ورود به هر عمليات امدادونجات، تابعي از قوانين و دستورات است كه سابقه آیین‌نامه امدادونجات حتي به قبل از انقلاب بازمي‌گردد و اولين آیین‌نامه؛ به نظرم در ‌سال ١٣٤٧ تدوين شد و پس از آن مواردي به صورت‌هاي پراکنده وجود داشت تا آیین‌نامه‌ به صورت رسمي در ‌سال ١٣٨٢ ابلاغ شود و تا امروز نيز سرلوحه كارهاي امدادي باشد، اما چند اتفاق مهم در اين دوره‌ها باعث شد تا اين دغدغه به وجود آيد كه آیین‌نامه بايد بازنگري شود. اول؛ تعدد حوادث و سوانح چه به لحاظ كميت و چه به لحاظ نوع. دوم؛ ايجاد يك رويكرد كاملا علمي به مقوله مديريت بحران. يعني كشور ما در دهه٨٠ وارد اين موضوع شد كه مديريت بحران مقوله‌ای علمي است و ايجاد رشته‌هاي دانشگاهي در سطوح مختلف و همچنين نشريات بين‌المللي بالطبع موجب شده بود تا رويكرد سنتي به حوادث بايد تغيير مي‌کرد و ارزيابي‌هاي عملياتي از سوي مردم و مسئولان و حتی نگاه‌هاي بين‌المللي از يك عمليات موفق با رويكردهاي علمي همراه بود. تمركز بر مديريت، كاهش خطر و آمادگي و بازتواني، بدون شك نگاه‌محوري مقابله و پاسخگويي را تحت‌تاثير قرار مي‌داد. همچنين تغييرات اقتصادي و رفاهي ايجادشده درجامعه و تغيير قوانين اداري موجب شد تا بازنگري آیین‌نامه امدادونجات در دستور كار قرار گيرد.

آیین‌نامه امدادونجات همچنین براساس رويكرد چرخه مديريت بحران در فازهاي پيشگيري، كاهش خطر، آمادگي و پاسخ و بازتواني؛ وظايف جمعيت هلال‌احمر را تعيين کرده و از اين‌رو يك برنامه راهبردي نيز به حساب مي‌آيد. از سوي ديگر، با توجه به قوانين متعدد در حوزه مديريت بحران آیین‌نامه امدادونجات علاوه بر تبيين قوانين، حضور جمعيت هلال‌احمر را در حوادث و سوانح مختلف تعيين تكليف کرده است. به اين صورت كه جمعيت هلال‌احمر در سوانح بزرگ مانند سيل و زلزله براساس وظيفه ذاتي خود عمل خواهد كرد ولي در حوادث نقطه‌اي، انسان‌ساخت يا داراي متولي درخواست مراجع ذيصلاح، حضور پيدا خواهد كرد و اين شفاف‌سازي از طرفی كمك زيادي به حفظ منابع جمعيت و از سوی دیگر كمك شاياني در تسهيل امور بشردوستانه خواهد کرد. همچنين تسهيل قوانين اجرايي عملياتي و رويكرد تكريم امدادگران و جلوگيري از موازي‌كاري‌ها و تخلفات و سوءاستفاده از اقلام امدادي در اين آیین‌نامه گنجانده شده است. اين آیین‌نامه پس از تصويب شوراي محترم عالي جمعيت ابلاغ خواهد شد و براي مراكز امدادي جمعيت لازم‌الاجرا خواهد بود.

خب برگرديم به برنامه پاسخگويي و ارتباط آن با آیین‌نامه امدادونجات؛ آیین‌نامه امدادونجات در زيرمجموعه اساسنامه جمعيت قرار مي‌گيرد. گاهي اين شبهه پديد مي‌آيد كه در آیین‌نامه ١٣٤٧ بسیاری از موارد به ريز آورده شده است؛ حتي تجهيزات تيم‌ها. چرا در آیین‌نامه جديد این‌چنين نيست؟

در اين خصوص لازم است به رويكردي كه ما در تنظيم برنامه‎ها پيش گرفتيم، گذري كنیم. ابتدا ما بايد براساس اسناد بالادستي به نوعي چشم‌انداز خود را در عرصه مديريت بحران ترسيم کرده و سپس براساس آن ماموريت‌هاي خود را در سطح برنامه پاسخگويي تبيين کنیم. در دستورالعمل‌هايي كه بعد از اين به صورت مرحله‌اي تا يك‌سال آينده ابلاغ خواهد شد، تاكتيك عملياتي و براي همه تاكتيك‌هاي عملياتي (يعني چه كسي، كجا، چه كاري و با چه منابعي) راهنماها و يا تكنيك‌هاي لازم تدوين خواهد شد. كه البته لازم به ذكر است كه درحال‌حاضر برخي از اين منابع آماده بوده و احتياج به بازنگري براساس اسناد بالادستي خود خواهد داشت.

خب به‌نظر مي‌آيد مبحث برنامه‌ريزي عملياتي كار پيچيده‌اي است؟

بله. دقيقا همين‌طور است. ما در ورود به پاسخگويي به یک عمليات كار كاملا مكانيزه‌اي داريم. ببينيم مثلا يك مدير ستادي قرار نيست وارد ميدان شود، بلكه وظيفه‌اش براساس برنامه کاملا مشخص است. او اگر بتواند منابع لازم عمليات را با تسهيل امور راهبردي به‌موقع و موثر تامين کند، نيروي عملياتي حاضر در ميدان بهترين عملكرد را خواهد داشت. همچنين در مبحث تيم‌ها نيز هركس وظيفه خاص خود را دارد. برنامه‌ها مي‌آموزند كه هركس در جايگاه خود بهترين عملكرد را ارایه دهد. برنامه‌ها از قهرمان بازي‌هاي نمايشي در ميدان بحران‌ها جلوگيري مي‌كنند. برنامه‌ها به ما قابليت سنجش و ارزيابي و پايش و قدرت دوباره طراحي مي‌دهند. اين تفكر كه جاي برنامه در كشو و يا در كتابخانه است، امروزه در ادبيات مديريت بحران جايي ندارد. هرتيمي بدون دستورالعمل و راهنماهاي لازم قابليت حضور در عرصه بحران را ندارد. حتي خود ميدان عمليات نيز به برنامه عملياتي نياز دارد. در برنامه پاسخگويي جمعيت ما كاركردهاي اين برنامه و نحوه تدوين آن را نوشته‌ايم. برنامه عملياتي چيزي شبيه نقشه جنگي قبل از عمليات است که بايد براي هر ميدان متفاوت و خاص باشد.

با اين حساب برنامه و برنامه‌ريزي در عمليات پاسخگوي يك ركن اساسي است! چه كساني مي‌توانند برنامه‌ريزي كنند؟

ببينید در ابتدا گفتم يك عمليات موفق بر سه ركن تجهيزات، نيروي ماهر و برنامه استوار است. كسي مي‌تواند يك برنامه موثر بنويسد كه خود تكنيك‌ها و تاكتيك‌ها را درك كرده و يك نگاه استرات‍ژيك به مسائل داشته باشد. يعني در عين نگرش جزيي؛ كل‌نگر نیز باشد. همچنين براي برنامه‌ريزي در حوزه بحران آشنايي به تكنيك‌هاي سناريونويسي و آينده‌پ‍ژوهي و دانش مطالعه و بررسي متون نيز لازم است. لذا شايد صرفاً تخصص دانشگاهي كافي نباشد و تجربه عملياتي و موارد بسيار ديگري براي نوشتن يك برنامه لازم باشد. بنابراین كار نوشتن برنامه و برنامه‌ريزي در حوزه‌هاي عملياتي، کاری كاملاً تيمي است. تکنیک، تاکتیک و استراتژیک لازم و ملزوم هم بوده و از ملزومات یک برنامه موفق عملياتي است.

با اين رويكردي كه گفتید، كلي برنامه و كاغذ بايد همراه يك تيم عملياتي باشد. آیا این روند، كار را دچار مشكل نمي‌كند؟

 

ببينید امروزه فناوري اطلاعات اين موضوع را حل كرده. الان در تمامي دنيا تيم‌هاي عملياتي، مديران، سياست‌گذاران، تصميم‌سازان و افراد درگير در مديريت عمليات اپليكیشن‌هاي خاص خود را دارند كه هم قابليت مديريت و هم سنجش را دارند. لذا تبديل برنامه‌ها به نرم‌افزار يكي از كارهاي اصلي خواهد بود. امروزه در مراكز كنترل و هماهنگي عمليات جمعيت استفاده از برخی از این مصادیق به خوبي عملكرد موثر خود را نشان داده است.

فكر كنم با مجموع توضيحاتی كه داشتيد، حالا زمان توضيح برنامه پاسخگويي است. اين برنامه قرار است چه كند و چه كاربردهايي دارد؟

برنامه پاسخگویی عملیات اضطراری (EOP) در حقیقت، یک سند راهبردی مکتوب است که با عنایت به وظایف جمعیت در پاسخ به سوانح، به تبیین کارکرد و وظیفه بخش‌های مختلف جمعیت در فاز پاسخگویی می‌پردازد. به تعبیر ساده می‌توان برنامه پاسخ اضطراری سازمان را تصویری در نظر گرفت که نقش سازمان در پاسخ به سوانح را نشان می‌دهد و این تصویر از پازل‌های مختلفی تشکیل شده است که هر پازل کارکردی از وظایف سازمان است. پر واضح است که تصویر (نقش سازمان) زمانی تکمیل خواهد بود که تمامی قطعات پازل وجود داشته و در جای صحیح خود قرار گیرند. نگارش این برنامه راهبردی، مستلزم شناسایی و ارزیابی خطرات و تبیین نقش جمعیت هلال‌احمر در مدیریت سوانح کشور است که در اسناد بالادستی تعیین شده است. در این سند که به‌عنوان برنامه پاسخگویی جمعیت در سوانح از آن نام برده می‌شود، فعالیت‌های اصلی تخصصی (کارکرد) فاز پاسخگویی جمعیت با تعیین واحدهای مسئول، همکار و پشتیبان برای ارایه یک پاسخ مناسب تشریح شده است. اجرای موثر و به موقع هر کارکرد مستلزم تدوین و اجرای دستورالعمل‌ها و شیوه‌نامه‌های مرتبط است که نیاز به تدوین و ابلاغ آنها در این سند پیش‌بینی شده است و درواقع برنامه پاسخگویی با تدوین آنها تکمیل می‌شود. این برنامه برای مدیران ستادی یک راهنمای عملیاتی است به این ترتیب که در زمان بروز سوانح با رجوع به آن می‌تواند ضمن ترسیم نمای کلی عملیات مروری بر شرح وظایف خود و اجرایی گام به گام و صحیح داشته باشند. از سوی دیگر برای مدیران منطقه‌ای یک راهنمای ترسیم نقشه عملیاتی است.

تضمین‌های لازم برای اجرای این برنامه چیست؟

ما برای اجرای موثر این برنامه تمرین‌های دورمیزی مستمری را پیش‌بینی کرده‌ایم. همچنین تدوین شرح وظایف کارکنان در زمان عملیات و اجرای برنامه‌های آموزشی موثر و تیم‌بندی آنها نیز به‌طور جدی در دستور کار قرار دارد. کمیته‌هایی هم برای تدوین و بازنگری دستورالعمل‌ها و راهنماها و اصلاح فرآیندها تشکیل شده است

صحبت پایانی.

جا دارد از همه عزیزانی که در تدوین این دو برنامه نقش داشتند، کمال تشکر را بکنم. اول از همه از حمایت‌ها و رهنمودهای بی‌دریغ رئیس و دبیرکل جمعیت که به جد دغدغه پاسخگویی موثر و مناسب در سوانح را دارند و روسا و معاونان سازمان‌ها و معاونت‌ها و ادارات کل جمعیت و نمایندگان آنها در جلسات بررسی و کارشناسی و همچنین تیم برنامه‌ریزی و اصلاح فرآیند سازمان‌های امدادونجات و معاونت درمان و توانبخشی که تلاش زیادی کردند. همچنین مدیران عامل و کارشناسان ستاد و صف که با نظرهای سازنده خود در تمامی مراحل به ارتقای برنامه کمک کردند. در پایان متذکر می‌شوم که این برنامه یک برنامه پویاست و طوری مراحل کار چیده شده است که هرسال بازنگری‌های لازم درخصوص آن صورت گیرد.